Lurrikarak eta boterea

Txilen lurrikarak bizitzera ohituta daude; haiek lurrikarak eta ikaraldiak bereizten dituzte. 

Lurrikarak 7 gradutik gorakoak izan ohi dira latitude honetan, gainontzekoak, lurraren ikara ttipiak besterik ez.

2010eko lurrikararen ostean iritsi nintzen Txilera. Urtebete beranduago, hain zuzen ere. Gertatutako triskantza eta istripuak jendearen ahotan zeuden, lagun askorentzat benetan gatza suertatu zela gau hura. Ikarak lurra ia 9 gradu astindu zituen eta tsunamia hegoaldeko kostaldera iritsi zen, tartean gobernu eta militarren erabaki polemikoak gorabehera. Ordutik hona hamaika ikara sentitu ditut. Gogoan dut lehenbizikoan ohean erdi lo nengoela, ametsetan; lurrikara metroa zela pentsatu nuen subkontzientean nuen pelikula hartan, metroa nire ohearen azpitik pasatzen zela. Apalategien dantzak esnatu ninduen. Kontxo, ez dago metrorik beheko solairuan, ñuke mapu ere lozorrotik esnatu da. Esan beharra dago ordea, eraikuntzak munduko edozein lekutan baino ziurragoak direna, munduko leku ziurrenetakoa da Txile lurrikara bat bizitzeko. Tira, gaitzerdi!

Lau urte igaro dira lurrikara handi hartatik; 50 urte inguruko lasaialdia zetorren txiletarrentzako. Alta,  herriaren iparraldean lurrikara gogor baten zain ziren eta gertatu da. Zorionez, epizentroa itsasoan izan da eta hirietan ez da aparteko triskantzarik gertatu baina ostera ere tsunami arriskua sortu eta ordu batzuk beranduago olatu bat iparraldeko herrietaraino iritsi da. Jendea jakitun zelarik mendialdera ihes egin du, arrisku eremutik urrundurik. Lurrikarak kaosa eragin du zenbait lekutan eta lotsabako batzuk egoeraz baliatu dira lapurretak zein arpilatzeak egiteko eta egoerari errentagarritasuna ateratzeko, neoliberalismoaren izenean. Hartara, LAN hegazkin konpainiak iparralderako bidaien prezioak hirukoiztu ditu eta Alto Hospicioko oinarrizko elikagaien prezioak ia laukoiztu dituzte. Kausalidadez, Alto Hospicio iparraldeko komunarik txiroena da eta ezagunak dira alkate eta polizien ustelkeria kasuak eta bortxaketa sistematikoak;  ura eta argindarrik gabe jarraitzen dute bertako biztanle ugarik eta herriraino doan errepidea moztuta dago lubizien ondorioz.

Iquique kostaldeko herri turistikoa da eta bertako bizilagun ugarik etxetik alde egin behar izan zuten tsunami arriskua iragarri bezain laster. Arrisku eremuan, itsasaldetik gertu, bada emakume kartzela; ataka larrian egon dira presondegiko funtzionarioak, izan ere, bertako presoek kartzelatik alde egin behar zuten, hura  ez baitzen leku ziurra. Emakumeak matxinatu egin ziren: “leku ziur batera alde egingo dugu zuek nahi edo ez; tirokatu gaitzazue baina joan, joan egingo gara”, argi mintzatu ziren emakumeak. Muturreko egoera horren aurrean funtzionarioek presondegiko ateak zabaldu zituzten eta 294 presok “ihes” egin zuten. Alarma gorria piztu da komunikabideetan eta gizatasun keinua ( sen ona, esango nuke) izan beharrean, demokrazia eta segurtasun nazionalaren aurkako ekintzatzat hartu dute sasi politikari eta sasi kazetari batzuk. Kontua da 294 preso haietatik 141 haien kabuz itzuli zirela kartzelara tsunami arriskua desagertutakoan, 101 presoren bila daude eta 52 berriro atxilotu dituzte. Segurtasun nazionalaren aurkako erasoak beste batzuk direla uste dut, alegia, supermerkatuak militarrez lepo egotea balizko lapurretak ekiditeko eta bien bitartean, oinarrizko beharrizanak erdiesteko oztopoak biderkaturik, eskualdetako arduradunek egoera konpontzen laguntzeko keinu bakarra ez egitea.

Pu lamngen: emakumeak!

Kultrangutun, pu ti curi, egin dantzan nirekin, jo dezagun kultruna

Pewman,  pewman calfu amets egin iluntasunean, urdin koloreetan

Pürün aün, pewman jampuzquen egizu dantzan eta amets pinpilinpauxekin

Pewman meu ti auka, pewman  amets egin askatasunarekin.

Jeanette Huequeman

Bozkatzeko eskubidea eta sufragio unibertsala, justizia modernizatu berriaren lehen urratsa.
Faloa suntsipen arma nagusia; bortxaketak eta miseria gerraren estalki merkean. Bosnia, Libano, Egipto…
Pussy Riot: woman punk & fire. “Me gusta ser una zorra” Peugeot 205 gorriaren irratian.
Ciudad de Juarez eta emakumeon heriotz-zigor generikoa ( edo genetikoa?¿).
Emakumeon askatasunaren aurkako gurutzada Espainian: gure obarioak homo-sapiens atzerakoienen gatibu, bai zera!
Palestinako ama eta alabek bizipoza bila; amonen otapurrak leihoaren bestaldean. Kalean heriotz usaina.
Martxoak 8
Karrikak morez tintaturik,

Gorria eta  beltza alde banatan

                                                     dolua eta borrokaren koloreak daramatzate kalebazterrek.

Haserreturik iparra-hegoa-ekia eta mendebala. Patriarkatuak ez du iparorratzik matxismo unibertsalaren garretan.

Konkista ttipien aintzindairak gara hamaika borroketan kiribildurik, kolore anitzetan.

Langile eta gazteak

                                    emakume ameslariak

 Amona eta borrokalariak

                                    emakume askeak.

Negu gorria gure gorputzetan

Negu gorria igarotzen ari gara, denborale luze eta bortitzak aspaldiko partez. Denboralea joan eta etorrian dabil Euskal Herriko kostaldean, olatu erraldoiak, triskantza. Itsasoa haserre eta bizi, oldarkor.

Baina negu gorrian gatibu daude gure gorputzak ere. Joan den otsailaren seian ablazioa eta genitalen mutilazioaren aurkako nazioarteko eguna ospatu zen. Bortizkeriak eta emakumeon aurkako erasoak erlijio eta kulturen ohitura "zaharretan" dute gordeleku epela. Klitoriaren ablazioaz ari garenean ordea, sarritan pentsatzen dugu mutilazio hura herrialde urrunetan bizi diren tribu edo komunitate basatiek burutzen dutela, gure etxetik at. Bada, urrunegi jo barik, XVIII eta XIX. mendeetan histeria edo epilepsia kasu batzuetarako Europan ablazioa erabili ohi zen sendagai gisa. Ehun milioi emakume eta neska baino gehiagok pairatu behar dute ohituratzat hartua den erasoa eta hainbat lekutan ohiturari eutsi eta neskatoei berdin aplikatzen diete, izan zortzi edo hamar urte. Aztoraturik irakurriko ditugu testigantza eta salaketak baina sakonean hausnarketa beste bat dela uste dut: emakumeoi gozatzea ( eta gozamena) galaraztea. Eraso zuzena da hura, lasterbiderik behar izan ez duena. Emakumeok bizitzan dugun betebeharrari erantzutea beste ofizio eta afiziorik ez dugula dirudi.

Negu gorria gure obarioetaraino iritsi da eta bertan hartu du ostatu, ametsgaizto eta minbizi. Burmuina eta hankartea usteldurik duen gizon batek gure gorputza bereganatu nahi du, justizia eta bizitzeko eskubidearen izenean. Amen.

Amatasunaz hausnartzeko aukerarik ere ez digu eman. Gure gorputza askatasunez bizi eta gozatzeko bidea hautsi digu, atzera egin dugu lotsagabe, patriarkatuaren izenean. Amen.

Baina nolakoak diren gauzak, auzi batean zein bestean emakumeon erabakitzeko eskubidea eta askatasuna baldintzaturik dakusagu eta ostera ere hizki xehean bestelako mezua irakurtzea dago, alegia, jainkoak emakumeok seme alabak erditzera ekarri gintuela mundura. 

 Emakume eta gizon ugari Espainiak martxan jarriko duen lege erreformaren aurka azaldu da. Kaleak more kolorez busti dira, berba haserretuak irten dira eztarri suminduetatik. Entzungor dabiltza kontserbadoreak, orain dela hogeita hamar urte haiek galdu eta jendarteak irabazi zituen eskubideak komuneko zulotik behera botatzekotan daude eta bizitzaren aldeko apostuari heldu nahi diote modu dexente xelebreaz. Bien bitartean, penintsularen hegoaldean bestelako leloa darabilte, lur muturraren bestaldean bizi diren lagunen bizitza ez baita eskubide izatera ere iristen.

Demagogiak, hipokresiak eta ideologia sexistak boterearen atzamar guztiak pozoindu ditu. 

Ni ez naiz inorena eta inor ez da nirea; ni emakumea naiz, emakume askea.

Matalaz: ahozkotasuna eta memoria kolektiboa

1620an Zuberoak subiranotasun handia galdu zuen hasieran Pau eta ondoren Bordeauxen menpekoa izateraino. Zuberoako foruen galerak herriaren altxamendua eragin zuen;  Iruri edo Trevilleko kondeak haziendak eta gazteluak erosten hasi zen eta pixkana, lurraldearen zati handi bat eskuratu zuen. Boterearen jabe zelarik, zergak igo zituen, uztak bereganatu eta haren neurri berriekin bat ez zetozen gizon emakumeak zigortu zituen.

Nobleziak beregain hartu nahi zuen boterearen aurkako matxinada da Matalazen afera izenez ezagunagoa den gertakari hura; foruak eta xiberotarren eskubideak jokoan ziren eta laborariek aldaketa haiei aurre egin nahi izan zieten, Bernard Goihenetxe matxinadaren erreferente bilakaturik. Matalazek erregearen erabakiak aitortzen ez zituen herri administrazio paraleloa sortu zuen, Zuberoaren eskubideei eutsi nahi eta eliza eta atzerriko botereari aurre egiteko helburuez. 
Matalazekin bat egin zuen euskaldun kopuruak gora egin zuen ia 7000 lagun biltzeraino eta afera Bordeleko parlamenturaino iritsi zen; Bordelen ejerzitu indartsua bidali zuten Zuberoara eta bertan zuberotarrak zain zituzten “ herria, herria” oihukatu bitartean. Apenas zuten armarik, beraz, laster izan ziren garaituak. Hasiera batean Matalazek ihes egitea lortu zuen baina gero preso hartu zuten kide batzuekin batera.

Matalaz 1661ean Lixtarren erail zuten  eta haren burua gazteluko atean zintzilikatu zuten, eskarmentu gisa.
Matxinada bukaturik nobleziak boterea sendotu zuen eta foruak desagertuz joan ziren. Eskubideen gainbehera etorri zen orduan eta poliki-poliki foruen zilegitasunak eta botere banaketak norabide berriak hartuko dituzte, xiberutarren kalterako.

Matalazen erreboltaren berri  Etxahunek kantatutako bertsoek eman digute eta ahozkotasuna dugu kronika historiko baten berri emateko baliabideetako bat. Gerora, Etxahunen bertsoak Benito Lertxundi abeslariak musikatuko ditu eta euskal kantutegian bildurik, herriaren ahotik hartua dena herrira itzuliko da berriro. XVII. mendean gertatutako liskar hura oroimen kolektiboan gordetzeko balio izan du, eta, bide batez, euskaldunoi, bertan gertatu zena jakiteko aukera eman digu. 

                                                 "Dolü gabe hiltzen niz, 

                                        Bizia Xiberoarentako emaiten baitüt. 

                                           Agian, agian, egün batez 

                                      Jeikiko dira egiazko Xiberotarrak,

                              Egiazko eüskaldünak tirano arrotzen ohiltzeko

                                        Eta gure aiten aitek ützi daikien 

                                        Lurraren popüliari erremetitzeko."         

                                                                                                                Etxahun Iruri. XX. mendean

Calafate: cervezas, arbustos y frio Antártico.

Estoy segura que la palabra Calafate es muy conocida entre la población urbanita y extranjeros varios por la jugosa cerveza que la marca Austral tiene entre sus opciones a degustar. Sin embargo, más al sur, cruzando la Patagonia chilena y argentina, bajo el regazo de los tehuelches y los selknam, existen referencias sino igual de sabrosas, seguro que mas interesantes acerca de la Calafate.

Esta mata espinosa de la que brotan bellas flores amarillas en primavera y que se convierten en  exquisitas frutas de color morado en verano, tiene como protagonista de su historia a una anciana que se convirtió en la planta Calafate, para que a partir de ese momento, los pajaros que habitaban ese sur frio tan poco amigable durante los meses helados, tuvieran donde cobijarse de los vientos invernales y que comer en los meses vacios de frutas y verde. Koonek se convirtió en casa y alimento de golondrinas y su comunidad pudo añadir su preciado fruto a la cadena de subsistencia.

 

Calafate hitza ezaguna da hiriguneko tabernetan, halaxe deitzen baita hegoaldean ekoizten den garagardo mota bat.

Tehueltxe eta selknam jatorrizko herriek, aldiz, bestelako erreferentziak gorderik dituzte izen honen baitan.

Edozein kasutan, Calafate hamaika kontakizunen ama da eta kondaira batzuk beste batzuk baino bitxiagoak dira zalantza barik. Nik ohiko mitoetatik urrundu nahi izan dut: maitasun istorio tradizionalak, traumatikoak!, elkar ezin maita dezaketen gizon eta emakume amoranteen zorigaitza..…kontakizun garaikideak direla esan ohi dut nik, garai batean herriaren ahotik jaiotako istorio edo legenda baten bertsio modernizatua, egungo ezaugarriez jantzirik.

 Eta euskal mitologiari buruzko klase baten ostean, ikasleen elkarrizketa batek Calafateren bertsio berria oparitu zidan.

Koonek amona sendagilea akiturik zihoan iparralderantz, negua gainean zuten eta ehizatzeko bazter epelagoen bila zebiltzan. Halakoetan egin ohi zuten bezala, andreari kau, bizileku txukuna eraiki zioten eta urtaro hotza babesturik igarotzeko beste  janari etxean gorde zuten. Garai hartan ez zegoen zaldirik eta amonak erabat isolaturik bizi behar izango zituen neguaren hilabete hotzak. Hilabete ilunak hurbildu ahala, bakardadea are sakonagoa zen, txoriek ere ihes egin baitzieten lehen elurteei. Baina Koonek, gainontzeko kideen harridurarako udaberriaren lehen eguzki printzeak besozabal hartu zituen. Enarak eta txepetxak kuku egitera esnatu ziren eta andreak errieta egin zien negu osoan bakarrik uztearren, isiltasuna izan zuelarik adiskide bakarra. Txoriek estuturik, neguko hilabeteetan haien gorputz ttipia hotzetik eta haize zurrunbiloetatik babesteko habiarik ez zutela azaldu zioten, udazkenetik aurrera apenas zegoela zer jan inguru hartan.  Koonek kautik irten barik halaxe erantzun zien “ gaurtik aurrera, datozen hotzaldietan izango duzue non lo egin eta zer jan”. Etxea ireki zutenean baina, andrea jada ez zen bertan. Amona lora horiz beteriko mata espinosa ederra bilakatua zen eta uda iritsi orduko, loreak fruitu more goxoak bihurtu ziren, haziz beterik. 

Txoriek eta Kooneken bizilagunek denek jan zituzten zuhaixkaren fruituak, eta sasiaren haziak aikez aike ,ahoz-aho, zabaldu zituzten. Urruti samar ziren hegaztiek ere albistearen berri izan zuten eta ordutik, hilabete hotzetan ez dute lur mutur hura gehiago abandonatu,  akaso hargatik esan ohi da “ Calafateak jaten dituenak atzera itzuliko da bueltan”

 

Abenduak 4. Gaur ez da Euskararen eguna, eta zer?

 Aho hortzetatik

Emango dizut nire esnea;

Fonemak, silabak, hitzak, esaldiak...

Neure beste esnea.

Zure abestiaren fonetika,

Zure ipuinen lexikoa,

Zure jolasen ortografia,

Zure sentimenduen sintaxia

Zure pentsamenduaren gramatika.

Miren Agur Meabe.

A cuenta del día del Euskara que se celebra el tres de diciembre he leido muchas notas de prensa, proyectos y demagogia barata. Es un día para celebrar, dicen. Yo no estoy tan segura de ello pero sigo respetando la opción por igual.

Aprovecho para recordar que la mejor manera de celebrar una lengua es hablandola, y no un día al año o los fines de semana, sino siempre que sea posible. 

Es por ello que este post va dirigido a quienes me han llenado el corazón de alegría y emociones durante estos tres años; alumnos y alumnas anónimas que se han acercado al euskara, que han enganchado, que la han descubierto.

Con más o menos esfuerzo, hemos ido celebrando una palabra nueva, un verbo curioso, una canción.....cada uno de los días que hemos compartido.

De mi boca te daré mi leche; 

Los fonemas, las sílabas, 

Las palabras, las frases... 

Mi otra leche. 

La fonética de tus canciones, 

El léxico de tus cuentos, 

La ortografía de tus juegos, 

La sintaxis de tus sentimientos, 

La gramática de tu pensamiento.

Miren Agur Meabe

..........................................

 

Abenduaren hiruan Euskararen Nazioarteko Eguna ospatu zelarik, kartel ugari eta erreportaia asko topatu nituen han hemen, euskararen inguruan berbaz, euskararen etorkizunaz kezkaturik, aurrerapausuak gogoraturik.

Egun bereziok ospatzeko nire zalantzak agerian utzirik, Dortolira ekarri nahi izan dut Miren Agur Meabek idatzitako olerki ederra.

Hitzak soberan dira orduan, izan ere, hitzen, aditzen eta hizkuntzen inguruan ederki mintzatzen baita Miren andereñoa.

Ama hizkuntza jaiotzetik magalean izan edo aurreraxeago adoptaturik izan ( nire ustez biak dira zilegizkoak oso), mundua desberdin usaintzera zaramatza. Ipuinen tonua, berben jarioa, kantuen melodia, animalia eta zuhaitzen izenak, kantuak.....dena bestela ageri da, magiaz ziprizitindurik baitaude esaldi eta esanahi guztiak. Kasu, magia hizkuntza guztiek gordetzen dute haien baitan, ni neureaz ari naiz ordea.

Eta sare sozial batean idatzi nuen bezalaxe, eupada eta besarkada handia abenduaren hiruan ezezik, gainontzeko 364 egunetan ere euskarara hurbildu diren lagun eta ikasle guztiei, euskaraz mintzatu eta bizitzeko erabakia hartu duzuenoi, adore hura plazara ateratzeko ausardia izan duzuenoi ( ez dezagun ahantzi, non zauden, errezagoa dela beste hizkuntza batean mintzatzea....).

Zorionez, euskararen eguna haiekin elkartu naizen guztietan ospatu dugu dela kantu baten bitartez, dela berba berri bat deskubrituz edo besterik gabe, gelan sartu eta hogeitaka ikasle jakinminak jota topatuz. Orduan ospatu dut euskara nire baitan bizi izana, orduan zoriondu ditut euskaradun diren adiskide guztiak.

Nostalgia de la luz

La muerte acecha en Atacama mientras que a la historia le diagnostican amnesia. Todas ellas buscan tesoros pero en direcciones opuestas: algunas miran al cielo, otras, a las entrañas de la tierra.

Y se viste de domingo Atacama querida, preparada para recibir turistas y felicitaciones; que lindo su cuero, que impacto su valle: La luna.  

                                                        El cielo: pasado.

Ellas rescatan restos de estrellas fugaces en la arena caducada; los cuerpos se curvan hasta dibujar una medialuna, aquel regalo que el desierto nunca les trajo deforma mares y amores. La tristeza yace entre piedras y muerte.

Pero en el cosmos todo es tranquilidad, bombean las pulsaciones mas bajas, viven entre ayer y todavía. El presente es historia.

 Y el tiempo pasa para las madres y hermanas, para mujeres y hombres cuyos trozos de piel se despedazan en el calor de lo arido, sin respuesta. Esperando que el pasado retome la luz del presente para romper la nostalgia, el cielo se presta mas infinito aún, inalcanzable.

La miseria de la historia se reduce a aire. Y nada más.

 Jarraipena:

                                               Atakama basamortuko altxor bilatzaileak