domingo, 11 de septiembre de 2011

BESTEAK






Irailak 11 ditu gaur, ez Estatu Batuetan soilik, baita Txilen ere. Txileko Santiagok argazki bestelakoa erakutsi du. Kaleak hustuago egon dira egunean zehar, domekak berez astero oparitu ohi digun arnasaldi garbiago horrez gain. Jendea auzoetan elkartu da, leku esanguratsuetan. Bertaratu direnek Pinocheten agintaldiak desagerrarazitako milaka lagun gogora ekarri dituzte kanta, hitz, olerki, oihu eta negar malkoen artean.

Se han escapado 38 años de las manos de muchos y muchas chilenas y aún siguen buscando no solo respuestas, también a su cuñado, vecina, marido o hija. Y es que la justicia no es del todo justa para todas. Nos han llenado la vista de información borrosa y la boca de rabia teñida de mentira con lo que ocurrió en unas torres cuyo nombre no recuerdo, disculpen. Después todo el mundo grita “justicia!” y en la esquina de la calle el pueblo torturado observa la función desangradose en el pasado, a la espera de un reconocimiento legitimo que les permita olvidar y mirar hacia adelante sin congoja.

Herriak barkatuko ez duela esan dute. Milioka biztanle bizi da Santiago erraldoian eta koadrila txikia elkartu da auzoetako batean. Oraindik ere jende askok errepidearen bestaldera begiratzea erabaki du, desagertuak, hildakoak eta torturatuak errealitatearen parte izango ez balira lez. Baina memoria historikoa berreskuratzea ezinbestekoa da barkatu ahal izateko, aurrera egin ahal izateko, dela herri moduan, dela norbanako gisa.
Estadio Nacional-ean argazki erakusketa izan da. Orain 38 urte bertan atxiloturik izan zen gizon bat mintzatu da, harmailetan bertan, jende gutxiren inguruan. Gizonak ez zuen mikrofonorik. EZ du halakorik behar izan. Bere kapitulua ekarri du kontakizun, kolpe, urradura eta gose artean. Isiltasunak bahitu du gizonaren hitzek txikituriko espazioa.

Hemos dado una vuelta a un pasado no tan lejano a recordar muertos, desaparecidas y torturados. Y la historia se me hace dolorosamente familiar, es como si solo cambiara el hemisferio. Es como si los mismos monstruos creasen las mismas historias y gente de aquí y de alli nos juntaramos a velar cada una de las victimas, siempre asesinadas por los mismos verdugos pero con distinto nombre, cualquiera sea el lugar. Pero mientras exista memoria entre las personas que estamos vivas, existiran todas ellas en nosotras.

Y estaban torturando niños, madre
Y estaban estirándoles los huesos, madre
Y poniendoles electricidad, madre,
Y hora por hora, madre
Tiempo largo, por tiempo interminablemente largo,
Madre.

Y los gritos me envolvian, madre,
Y el mundo giraba enloquecido, madre
Hasta la negrura mas negra, madre.

Y yo lloraba conmovida, madre
Y yo lloraba frenética, madre
Desesperada hasta la última fibra, madre
Y los niños gritaban cada vez mas desesperados,
Madre.
Y yo lloraba, madre, como nunca
Volveré a llorar en mi vida.

María Eugenia Bravo Calderara
Ex prisionera del camarín piscina* Estadio Nacional.

*en el camarín reclutaban a las mujeres para torturarlas, juzgarlas y posteriormente asesinarlas. Cuando llegaba la Cruz Roja a inspeccionar la zona, metían a todas las mujeres en la piscina, las cerraban la boca y tapaban la piscina con ellas dentro, para que nadie supiera de ellas.

miércoles, 7 de septiembre de 2011

QUETZALPAPALOTL: PINPILINPAUXAK, PINPIRINAK...MARIPOSAS


Eta, bat-batean, zinezko tximeleta zuri bat – mitxirrika, inguma, txoleta – hegan etorri eta justu goroldio hartan pausatu zen, eta Moro astoa guregana abiatu zen belazean barrena, eta hegazkin bat zeruan azaldu zen atzean estela bat uzten zuela, eta zeru hartan bertan eguzkia sartzeko zorian zegoen.

Bernardo Atxaga. Soinujolearen semea

 

Silviok kontatu zuen pinpilinpauxa bitxi batzuen istorioa. Eta nik pinpilinpauxak maite ditut, areago euskaraz aritzen natzaienean. Orain denbora luze ez dela, euskarazko hitz ederrenetakoen zerrendan irabazle atera zen. Zein zaila den niretzat euskarazko hitzik ederrena hautatzea...baina edozein kasutan,  hitzak dauzkan baliokide piloa ezagututakoan, mitxeletek erabat liluratu ninduten. Sorgin-oiloak ere badira geurean, eta mitxirrikak...

Gatozen kontakizunera. Aztekak hain geratu ziren pinpilinpauxarekin harriturik non Quetzalpapalotl edo pinpilinpauxa sakratua izena jarri baitzioten. Pinpilinpauxa hildako heroi eta gudarien irudikapena zen, baita haien etxea zeruan zeukatenena ere. Erditzerakoan hiltzen ziren emakumeen ikurra ere bazen pinpilinpauxa eder hura. Arimak pinpilinpauxa eta kolibri  bilakatzen ziren.
Beraz, Mexiko bailarako náhuatl kulturaren arabera pinpilinpauxak hildako gudarien arima ziren, odolusturiko amena. Zendutakoak lurrera itzultzen ziren koloretsu eta eder, bizirik zirautenen bizitza alaitzeko edo. Sinboloak badu oroitzapen eta maitemin kutsua, ez-lekuen hutsunea. Edo lekurik ezarena.


Mariposas



Hoy viene a ser como la cuarta vez que espero
desde que sé que no vendrás más nunca.
He vuelto a ser aquel cantar del aguacero
que hizo casi legal su abrazo en tu cintura.
Y tú apareces en mi ventana,
suave y pequeña, con alas blancas.
Yo ni respiro para que duermas
y no te vayas.

Qué maneras más curiosas
de recordar tiene uno,
qué maneras más curiosas:
hoy recuerdo mariposas
que ayer sólo fueron humo,
mariposas, mariposas
que emergieron de lo oscuro
bailarinas, silenciosas.

Tu tiempo es ahora una mariposa,
navecita blanca, delgada, nerviosa.
Siglos atrás inundaron un segundo
debajo del cielo, encima del mundo.

Así eras tú en aquellas tardes divertidas,
así eras tú de furibunda compañera.
Eras como esos días en que eres la vida
y todo lo que tocas se hace primavera.

Ay mariposa, tú eres el alma
de los guerreros que aman y cantan,
y eres el nuevo ser que se asoma por mi garganta.

Qué maneras más curiosas
de recordar tiene uno,
qué maneras más curiosas:
hoy recuerdo mariposas
que ayer sólo fueron humo,
mariposas, mariposas
que emergieron de lo oscuro
bailarinas, silenciosas.

Tu tiempo es ahora una mariposa,
navecita blanca, delgada, nerviosa.
Siglos atrás inundaron un segundo
debajo del cielo, encima del mundo.
Silvio Rodriguez

jueves, 1 de septiembre de 2011

HIZKUNTZEN INTERNAZIONALIZAZIOA


 Que te hablen en tu propia lengua es como que te abracen.
Lio, cantante portuguesa


Askotan pentsatzen dut non nagoen. Eta zertan. Askotan ideien zurrunbiloan galdu egiten naiz eta ez dut ezer ulertzen. Klaseak ikasleez beterik, euskara ikasteko irrikitan. Ilusioz.
Eta neure herriaren enbaxadore txiroa sentitzen naiz orduan. Mapari begira jartzen naiz eta "neure" herri batetik bestera joateko distantzia itsasoan ito egiten zait. Urrun nago, aizu.
Besozabalik hartzen zaituzte ikasleek, goxoki berria dastatzeak sorrarazten duen zirrarak dir-dir egiten die begietan eta ni pozez betetzen nau horrek. Baina soka luzeak urradurak dakartza..
Hamar mila kilometroko distantzia zeharkatu dut neu naizenaren zatitxo bat herri honi eskaintzeko asmoz, eta era berean, galtzeko arriskuan dagoen hizkuntza hori berori ( klasean erakusten ari naizena, bai) etxean utzi dut.
Besarkada bailitzan hartzen dut ikasle bakoitzak euskaraz botatzen didan hitza...bihotza handitu egiten zait hizkuntzaren ezagutzan gehiago sakondu nahi dutela eskatzen didatenean. Elkarrekin kantatzen dugu, elkarrekin jolastu: euskaraz.
Etxera itzultzen naiz askotan, teknologia berrien abantailak, nonbait. Zer berri dagoen jakin gurean emailak eta egunkariak arakatzen ditut, besteak beste. Gure herri txikia  herri erdaldun askok inguratzen dute.
 Hiru orduko distantzia kurritzen dut Euskal Herritik erdal herri batera jotzeko. ZEnbat autonomia erkidego gehiago ditu estatu espainolak? zenbat hizkuntza ofizial daude estatuan? Pena sartu zait odolean.
Munduan gure hizkuntza ezagutarazteko ehun eta bi antzezlan, proiektu eta bidaia egiten dugu, gure hizkuntza ez dugu plazara ateratzen, munduko beste estratosferara baizik, baina bidaia txiki haietan murgildurik, auzokidea "egun on" duina esateko gauza ere ez da. Okerrena zera da: ikasteko inolako interesik erakusten ez dutela, ingelesa, alemanera edo frantsesa ikasten itsuturik ei daude.
Internazionalizazioak ez du hizkuntza gutxitua salbatuko. Munduari erakustea gauza polita da, baina errekonozimendua lortze aldera, hizkuntza txikiak nazionalizatu beharko lirateke, hau da, estatuko hizkuntza ofizial guztiak estatu espainol guztian irakatsi beharko lirateke, alegia, errespetuzko keinua ( besarkada) erakutsi parean daukagun auzokideari. Galiziara joan eta muitas graças irribarretsua oparitu; Bona nit gosetia eskaini jatetxeko langileari eta begiak zabaldu penintsulako bazter askotan egun batean hizkuntza bizirik izan zuten lekuari, haren ondarrak dastatzeko besterik ez bada ere.

lunes, 29 de agosto de 2011

Arritmiak eta barreterapia

Gauza asko ikasten ari naizela ezin uka badezaket ere, beste horrenbeste barneratzeko lanak egin beharko ditut..

Sorbalda goitik behera mindurik daukat eta atsedena hartzeko garaia dela oihukatu dit gorputzak. Ipurterre honek ez duenez geldirik egoterik, kontu ustez lasaiago batzuetara jotzeko baliatu dut neure enegarren lesioa.

ETxeko blokean badira dantza klaseak. Denetarikoak..saltsa, sabel dantza, afrikarra, cumbia....Joño, aukera ezin egokiagoa gorputza eta musikarekin jolasteko. Ja! hori uste nuen nik..
Bazkalostean pozik igo naiz hamaikagarren solairura. Pozik jo dut klasera sartzeko atea. Pittin bat urduri ere banintzen, bertan nor eta zer egongo zen pentsaturik. Hiru  emakume ziren gela barruan. Laugarrena irakaslea. ETa azkena ni neu, bost, orotara.
Gorputzaren erabateko hondamendia etorri da orduan. Gorputz atal bakoitza bere kabuz mugitu behar zen ( eta kordinatu, aizu!). Ordura arte ezagun ez nituen giharrak aurkeztu zaizkit artikulazio herdoilduen zarataz lagundurik. Okerrena nire arritmia izan da..bihotzarena ez, neurea propio. Hara, zelango plana! Gorputza erlajatu eta atsedena hartuko nuelakoan, bada, are okerrago irten naiz klasetik..lotsa aspaldi utzia nuen geltoki zahar batean..akaso horrek klasea bukatzeko duintasuna eman dit.
Emakume haien dantza-klase arrunta barre terapia bilakatu dut nik. Ezin barreari eutsi irakasleak mugimendu berria erakusten zuenean. Ispiluz inguraturik ginen eta angelu guztietatik nuen ikusgai nire gorputz traketsa. Negarguraren ordez, barre algaraka hasi naiz! neure buruari barre egin diot ia ordubetez! Okerrena izan da ikaskideak despistatzen nituela..haiek ezkerretara  egin eta ni saltoka hasi, aldaka dislokatu eta nik belauna altxatu.. nire gorputza bere kabuz hasi da mugitzen, niri jaramonik egin gabe..
Bi edo hiru aldiz lortu dut gorputza eta musika, biak irakasleak esan bezala, kordinatzea. Orduan erlajatu naiz. Hiru segunduko plazerra sentitu dut.


lunes, 22 de agosto de 2011

ATEAK ZABALIK, ESKUAK IRMO. IDEIAK PREST ETA DANBA!

 Mientras haya miseria, carceles, hambre, poder, represión..
La rabia y el descontento serán inminentes.

 Se me revolvieron los sentidos en el parque O'Higgings. La sangre se me calentó. Grité y me emocioné como una más. Ahora creo más aún, si cabe.
No es una chiquillada, no es un capricho veinteañero. Es un grito al cambio, un grito a una democracia de mentira.
Y se despertó una primavera en Chile como hacia años no lo hacía. Por fín atrás el letargo del reformismo, el miedo a responder. Ellas y ellos no temen a los fantasmas del pasado.
Esa es la clave: no tienen nada que temer, quizá porque tampoco tengan nada que perder, salvo la libertad. Que no es poco.

 


O'Higggins parkeak zentzumen guztiak asaldatu dizkit. 
Pribilegiatua, halaxe sentitzen naiz. Aita, ama, aitite, amona, iloba, alaba...hainbeste jenderen artean niretzako lekua ere egon zen, edozeinek zuen lekua landa handi hartan. Udaberria loratu da Txilen, udaberri-berria, ameslaria.


Hautsi da orain arteko borroka ildoa. Oihuak esnatu dira, ez dago atzera bueltarik.
Kexek ureztatu dute Txile izan den basamortua. Gazteak ez dira kikilduko, benetako aldaketa baten aldeko urrats sendoa eman dute. Oihartzuna Amerika Latinako herrialde askotara iritsi da. Itsasoaren bestaldera ere.
Mundua harrituta ari da iraultzari begira.  Kontuz, ez da espektakulua. Demokraziaren izenean, haiek haien leku duina aldarrikatu dute gizartean, munduan. Eta ekintzek eman.
Hezkuntza luxu izatetik haratago, herrialde baten oinarrizko tresna izan behar da. Herritarrak formatu eta baloreak transmititzen dituen akuilua. Jarrera kritikoa elikatu eta zuzena eta bidezkoa dena ondo bereizten irakasten edo erakusten duen sisteman sinisten dute. Ez da ikasleen amets deskafeinatua, ez da  gaztetasunak eragindako apeta.  Zahar eta gazte; ikasle eta irakasle, denak bat datoz.
Trinkotu dira koloreak, helburuak, usainak.  Norabide bakar batera bildu dira.
Mundu berri baten alde zioten hainbat pankartek, eta hori idatzirik paseatzeko erabateko zilegitasuna dute, hainbestekoa da eta jokoan jarri dutena.
Gose greban dauden gazteei elkartasun besarkada helarazi zieten bertan bildutako milioi inguru lagunek; oilo ipurdia, emozioa. Haserrea...egunek esanahi mingarriagoa hartzen dute, borroka egun bakoitzak, haien bizitza puxka bat lapurtzen die.
Musikak giroa areago epeltzen lagundu zuen. Musikak ez zuen kale egin. Borrokarako prest dira kantak, kantariak eta entzuleak ere. Sinboloak berziklatu dira: tinko erantzun dute Illyapuk, Sol y lluviak, Quillapayunek....

Hunkigarria. 
Hitz ederra ezta? eta haren atzean ezkutatzen diren irudiak, oihuak eta ilusioa:  ederragoak...

viernes, 19 de agosto de 2011

Octavioren haserraldia


Qué yerba, qué agua de vida ha de darnos la vida
Donde desenterrar la palabra
La proporción que rige al himno y al discurso
Al baile, a la ciudad y a la balanza?

 Octavio Paz. Himno entre ruinas

Okerreko bidetik doazkigu hitzak...okerreko momentuan esan ohi ditugu, eta lotsagorritu arte urduritu, haiek une hartarako egokiak ez zirelakoan..
Baina hitzak eta hizlariak zigorrik gabe geratzen dira; hitzak ahotik ihes egiten du eta airean hil. Hura sekula ez da ezerren errudun, hura beti aske, zigorgabe.
Octavio Pazek hitzei eta haien jabeei errieta egin die eta nik uste dut, hala eta guztiz ere, aske bizi direla biak ala biak..

Dales la vuelta,
cógelas del rabo,
azótalas,
dales azúcar en la boca a las rejegas,
ínflalas, globos, pínchalas,
sórbeles sangre y tuétanos,
sécalas,
cápalas,
písalas, gallo galante,
tuérceles el gaznate, cocinero,
desplúmalas,
destrípalas, toro,
buey, arrástralas,
hazlas, poeta,
haz que se traguen todas sus palabras.
Octavio Paz

lunes, 15 de agosto de 2011

Biolentzia. A vueltas con la moralidad

  
Cuando estoy al borde célebre de la violencia
O lleno de pecho el corazón, querría
Ayudar a reir al que sonríe
Ponerle un pajarrilo al malvado en plena nuca,
Cuidar a los enfermos enfadandolos,
Comprarle al vendedor,
Ayudarle a matar al matador - cosa terrible-
Y quisiera yo ser bueno conmigo
En todo.
Cesar Vallejo
 
Biolentzia hitzak leku erosoa hartu du gehienon bizitzetan.. biolentziaren adiera ere biderkatu egin da kasik desitxuratu arte. Okerrena da gezur bat mila aldiz entzundakoan egia dela sinestu ahal dugula. Hein batean, horixe bera gertatzen da: mugimendu batek, jarrera batek, erantzun batek... kode zehatzik ez duenean, hau da, inon ere sailkatu ezin dugunean "violento" hitza erabiltzen dugula  izenik ez zuenari ( edo beste izan bat zuenari) izena emateko. 
Eta pittin bat nekaturik hitzaren desitxuraketa prozesuarekin...zer egin eta hiztegira jo dut lotura bila. Hara non zer dakarkigun RAEk:
1. Cualidad de violento
2. Accion violenta o contra el natural modo de proceder
3. Accion de violar a una mujer ( no comment)

Hiru adiera hauek ez beste asko topatu dut egunkari eta irratsaioetan; telebista saio zein kalean. Hirugarren adierari jaramonik ere ez diot egingo oraingoan, "no comment" argigarria soilik.. Euskarak bortizkeria eta oldarkor ditu baliokide, besteak beste, eta ñabardurez beterik.

Zerrenda luzea etorri zait burura...biolentzia erantzun bat ere bada. Biolentzia manipulazioa da, eromena ere izan liteke. Biolentzia odolik gabeko kolpea izan ahal da, ametsetik ametsgaiztora doan azken atea. Legearen ostekoa ere bada biolentzia. Legearen arma-tresna, baita herriarena ere. Biolentzia poesia da, eta biolentoa idazlea. Kanta ugari dira biolentoak....eta abestien sortzaileak biolentziaren eragileak.

Konprobazio lana egin dut zerrenda osatu ondoren. Komunikabideek eta nik neuk bestelako irizpideak darabiltzagu biolentziaz mintzatzerakoan, inondik ere.


...y el buen ladrón quisíera no tener que robar..
Silvio Rodriguez